A
The Man Who Disinherited His Nephew
(Adapted Seneca Controversiae 1.1)
Duo fratres inter se dissederunt. Primus frater filium habuit. Secundus frater fuit pauper. Filius primi fratris patruo profuit, sed pater vetuit filiumque in irā abdicavit. Post patruus filium primi fratris adoptavit, multae divitiae ad patruum redierunt. Nunc pater est pauper, et filius patri pecuniam dare cupit, sed patruus vetuit, itaque patruus in irā filium abdicat.
Nota
Seneca the Elder (54 BCE - 39 CE), also known as Lucius Annaeus Seneca, was an equestrian from Hispania. He was the father of Seneca the Younger, who wrote tragedies and was the tutor to the emperor Nero. Seneca the Elder wrote an extensive history of Rome that is now lost to us. His Controverisae are fictitious lawsuits that students of rhetoric would use to practice giving arguments.
Duo - two
inter se: “among themselves”
dissederunt: dissideo, dissidere, dissedi, dissessum - to disagree
Primus: primus, -a, -um - first (modifies frater)
Secundus: secundus, -a, -um - second (modifies frater)
pauper: pauper, pauperis m. - poor man
patruo: patruus, -a, -um - uncle (paternal)
vetuit: veto, vetare, vetui, vetitum - to forbid
abdicavit: abdico, -dicare, -dicavi, - dicatum - [ab•dico] to disown
adoptavit: adopto, -optare, -optavi, - optatum - to adopt
multae: multus, -a, -um - many, much (modifies divitiae)
dare: do, dare, dedi, datum - to give
B
Haec Ornamenta Sunt Mea
(Adapted Valerius Maximus Facta et Dicta Memorabilia 4.4 preface)
Maxima ornamenta matribus sunt liberi. In litteris Pomponii Rufi, ita invenimus: Cornelia Gracchorum mater est. Ubi adiit amicae domum, amica ostendit Corneliae ornamenta sua pulcherrima. Ubi liberi e schola redierunt, Cornelia suos liberos ostendit, itaque dixit “haec ornamenta sunt mea.” Si nihil cupis, vere omnia habes. Divitiae ad ruinam viros adducere possunt, sed non bonae mentis occupatio.
Valerius Maximus came with Sextus Pompeius (proconsul of Asia) to the east in 27 CE and was introduced to a literary circle which included Ovid. His work is a collection of historical anecdotes organized around specific virtues or vices. This excerpt introduces his section on poverty and features Cornelia, mother of the Gracchi, as an ideal mother who takes pride in her children.
Maxima: maximus, -a, -um - greatest (modifying ornamenta)
ornamenta: ornamentum, -i n. - decoration, ornament
Pomponii Rufi: Pomponius Rufus, Pomponii Rufi m. - Pomponius Rufus (remember, names decline too). An author of unknown date who wrote a book entitled Collecta
invenimus: invenio, invenire, inveni, inventum - to find
Cornelia: Cornelia, Corneliae f. - Cornelia. Cornelia was a highly-educated woman who put great value in her son’s education. Cornelius Nepos gives two citations of her letter to her son.
Gracchorum: Gracchus, Gracchi m. - Gracchus. Here it refers to two brothers Tiberius Sempronius Gracchus and Gaius Sempronius Gracchus. Cornelia was famously their mother.
amicae: amica, amicae f. - friend (female)
ornamenta sua pulcherrima: “her own most beautiful ornaments” (acc. pl.)
schola: schola, scholae f. - school
suos: “her own”
haec: hic, haec, hoc - this/these (pl.) (modifies ornamenta)
mea: meus, -a, -um - my (modifies ornamenta)
nihil: nothing (does not decline)
vere: adverb - truly
omnia: “everything” (acc. pl. neuter)
ruinam: ruina, ruinae f. - ruin
adducere: adduco, adducere, adduxi, adductum - to lead to
mentis: mens, mentis f. - mind (with bonae “good”)
occupatio: occupatio, occupationis f. - occupation
C
Epitaph for Claudia
(CIL 6.15346 (=CIL 01.01211))
“Hospes, quod dico paulum est. Sta et lege.
Hic est sepulcrum non ita pulchrum feminae pulchrae.
Nomen ei Claudia fuit.
Suum virum corde suo amavit.
Filios duos creavit: alter in terrā adest, alter sub terrā subiit.
Sermone lepido atque incessu incommodo
domum servavit. Lanam fecit. Dixi. Abi.”
Roman funerary monuments often “speak” to people passing by to call their attention to the deceased. By stopping to read an epitaph, passersby help to keep the deceased person’s memory alive. In this epitaph, Claudia is praised for her traditional female virtues. You can see what the original inscription looked like in the bottom drawing in this image.
Hospes: hospes, hospitis m.- visitor, stranger, guest
quod: “what”
paulum: “short” (modifies the clause quod dico)
sta: stō, stāre, stetī, statum - to stand
lege: legō, legere, lēgī, lēctum - to read, gather, choose
hic: “here”
sepulcrum: sepulcrum, -ī n. - a place of burial, tomb
pulchrum: pulcher, pulchra, pulchrum - beautiful (with sepulcrum; pulchrae with feminae)
ei: “to her” (dat.)
suum: “her own” (modifies virum)
corde suo: “with her heart”
duos: “two” (modifies filios)
creavit: creo, creare, crevi, cretum - to produce, create
alter . . . alter: “the one . . . the other” (nom.)
lepido: “charming” (modifies sermone)
incessu incommodo: “with a pleasant gait”
servavit: servō, servare, servavi, servatum - to save, watch over
lanam: lana, -ae f. - wool
fēcit: faciō, facere, fēcī, factum - to do, make
D
An Overzealous Freedman
(Adapted Martial Epigrammata 11.39)
Charideme, fuisti paedagogus meae pueritiae atque perpetuus socius. Nunc crines meae barbae nigri sunt. Sed tibi non crevi: te meus vilicus horret, te meus dispensator et te domus horret. Permittis me nec ludere nec amare. Corripis, observas, argues me. Et vix a ferulis te habet ira tua. Si Tyrios sumo vestes aut ungo crines, exclamas, “Numquam fecit ea tuus pater.” Et numeras meos calices et adstringis frontem, tamquam cadus est de cella tua. Desine, non possum libertum tolerare Catonem. Dicit mea puella tibi "Marcus est vir nunc."
Martial (Marcus Valerius Martialis) was born between 38 and 41 CE and died between 102 and 104 CE. He is from Spain (Hispania) and moved to Rome in 64 CE. In this epigram, he chastises his old slave, Charidemus, who seems to have been his paedagogus. Now free, Charidemus is still trying to control Martial.
Charideme: Charidemus, -i m.
meae: meus, -a, -um - my (agrees with pueritiae)
pueritiae: pueritia, -ae f. - boyhood
perpetuus: perpetuus, -a, -um - perpetual (agrees with socius)
socius: socius, socii m. - companion
crines: crinis, crinis m. - hair
barbae: barba, -ae f. - beard (with meae)
nigri: niger, nigra, nigrum - black (desribes crines)
tibi: “to you” (dat.)
cresco: cresco, crescere, crevi, cretum - to grow up
te: “you” (acc.)
vilicus: vilicus, -i m. overseer, estate manager (with meus)
horret: horreo, horrere, horrui - to dread, shrink from
dispensator: dispensator, dispensatoris m. - steward (with meus)
Permittis me: “you allow me”
ludere: ludo, ludere, lusi, lusum - to play
Nil: nil, (indeclinable) - nothing
Corripis: corripio, corripere, corripui, correptum - to chastise
observas: observo, observare, observavi, observatum - to watch over
argues: arguo, arguere, argui, argutum - to accuse
me: “me” (acc.)
vix: hardly
ferulis: ferula, -ae f. - stick, rod
tua: “your” (modifies ira)
Tyrios: Tyrius, -a, -um - Tyrian, of Tyre; here a reference to the purple dye produced in this city. (modifying vestes)
sumo: sumo, sumere, sumpsi, sumptum - to take up, put on
vestes: vestis, vestis f. - clothes
ungo: ungo, ungere, unxi, unctum - to anoint with oil
exclamas: exclamo, exclamare, exclamavi, exclamatum - to cry out
fecit: facio, facere, feci, factum - to make, do
ea: “these things” (acc.)
tuus: “your” (modifying pater)
numeras: numero, numerare, numeravi, numeratum - to count
calices: calix, calicis m. - cup, chalice (with meos)
adstringis: adstringo, adstringere, adstrinxi, adstrictum - to knit
frontem: frons, frontis f. - brow
tamquam: just as if
cadus: cadus, cadi m. - jug
cella: cella, -ae f. - cellar (with tua)
Desine: desino, desinere, desivi, desitum - cease, stop
libertum - libertus, -i m. - freedman
Except where otherwise noted, material by Roman and Beyond: a Latin Curriculum is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International License.