§20a
Perpetua Faces the Cow
Puellis autem ferocissimam vaccam ideoque praeter consuetudinem comparatam diabolus praeparavit, sexui earum etiam aemulatus. Itaque dispoliatae et reticulis indutae producebantur. Horruit populus alteram respiciens puellam delicatam, alteram a partu recentem stillantibus mammis. Ita revocatae et discinctis indutae. Prior Perpetua iactata est et concidit in lumbos. Et ubi sedit, tunicam a latere discissam ad femur tegendum reduxit pudoris potius memor quam doloris. Dehinc acu requisitā et dispersos capillos infibulavit; non enim decebat martyrem sparsis capillis pati, ne in suā gloriā plangere videretur.
Nota
ferox, ferocis (gen.) - fierce
vacca, -ae f. - cow
ideoque: “in particular”
consuetudo, -tudinis f. - custom, habit
diabolus, -i m. - Satan
praeparo (1) - to prepare (prae [before] • paro [1])
sexus, -us m. - gender
aemulor (1) - to match, rival (+ dat)
dispolio (1) - to strip
reticulum, -i n. - net
induo, induere, indui, indutum - to put on, to clothe in
produco, -ducere, -duxi, -ductum - to lead forth (pro [forth] • duco, ducere, duxi, ductum)
horreo, horrēre, horrui - to shudder
delicatus, -a, -um - delicate, tender
partus, -us m. - birth
stillo (1) - to drip
discingo, -cingere, -cinxi, -cintum - to loosen; supply “clothing” (dis [lack of] • cingo, cingere, cinxi, cinctum)
iacto (1) - to throw, cast
concido, -cidere, -cidi - to fall (con [completely] • cado, cadere, cecidi, casum)
lumbus, -i m. - loin
tunica, -ae f. - tunic
discindo, -scindere, -scindi, -scissum - to tear apart
velamentum, -i n. - covering
femur, femoris n. - thigh
reduco, -ducere, -duxi, -ductum - to draw back, pull up (re [back] • duco, ducere, duxi, ductum)
potis, -e - powerful, able. In comparative, rather or more.
memor, -oris (gen.) - mindful, remembering (+ genitive)
dehinc - then
acus, -us f. - pin, needle
requiro, -quere, -quisivi, -quisitum - to ask for, seek again (re • quaero, quaerere, quaesivi, quaesitum)
dispergo, -pergere, -persi, -persum - to disperse
capillus, -i m. - hair
infibulo (1) - to clasp (with a pin)
plango, plangere, planxi, planctum - to mourn, lament (it was customary for women in mourning to have their hair down.)
§20b
Perpetua and Felicitas Return from the Arena
Ita surrexit et cum elisam Felicitatem vidisset, accessit et manum ei tradidit et suscitavit illam. Et ambae pariter steterunt. Et populi duritiā devictā, revocatae sunt in portam Sanavivariam. Illic Perpetua, a quodam tunc catechumeno Rustico nomine qui ei adhaerebat suscepta et quasi a somno expergita (adeo in spiritu et in extase fuerat), circumspicere coepit et stupentibus omnibus ait: “Quando,” inquit, “producimur ad vaccam illam nescioquam?” Et cum audivisset hoc iam evenisse, non prius credidit nisi quasdam notas vexationis in corpore et habitu suo recognovisset. Exinde accersitum fratrem suum et illum catechumenum, adlocuta est dicens: “In fide state et invicem omnes diligite, et passionibus nostris ne scandalizemini.”
elido, -lidere, -lisi, -lisum - to strike down (ex [exceedingly] • laedo, laedere, laesi, laesum)
suscito (1) - to lift up, raise
ambo, -ae, -o - both
duritia, -ae f. - hardness, harshness (related to durus, -a, -um)
devinco - to overcome, subdue (de [completely] • vinco, vincere, vici, victum)
portam Sanavivariam: “the Gate of Life”. Should you be defeated, but survive a gladiator game, you would exit through the Porta Sanavivaria. The victor would exit through the Porta Triumphalis.
Rusticus, -i m. - Rusticus
adhaero, -haerēre, -haesi, -haesum - to cling to
expergo, -pergere, -pergi, -pergitum - to wake up
extasis, extasis f. - ecstasy
circumspicio, -spicere, -spexi, -spectum - to look around (circum [around] • specto [1])
stupeo, stupēre, stupui - to be stunned
nescioquam: “some” agreeing with vaccam (lit. an “I-don’t-know-what”)
evenio - to happen (lit. to come out) (ex [out] • venio, -ire, veni, ventum)
non prius… nisi: “not previously… until”
vexatio, -tionis f. - distress
habitus, -us m. - dress, attire
recognosco, -ere, -novi, notum - to recollect, recall to mind (re [back] • cognosco, cognoscere, cognovi, cognotum)
exinde - from that place
accerso, -cersere, -cersivi, -cersitum - to summon
adloquor (1) - to speak to, address (ad [to] • loquor, -i, locutum)
scandalizo (1) - to cause to stumble, tempt
§21a
Saturus Is Wounded
Item Saturus in aliā portā Pudentem militem exhortabatur dicens: “Ad summam,” inquit, “certe, sicut praesumpsi et praedixi, nullam usque adhuc bestiam sensi. Et nunc de toto corde credas: ecce prodibo illo, et ab uno morsu leopardi consummabor.” Et statim in fine spectaculi leopardo obiectus de uno morsu tanto perfusus est sanguine, ut populus revertenti illi secundi baptismatis testimonium reclamaverit: “Salvum lotum! Salvum lotum!” Plane utique salvus erat qui hoc modo laverat. Tunc Pudenti militi, “Vale,” inquit, “et memento fidei et mei; et haec te non conturbent, sed confirment.” Simulque ansulam de digito eius petivit, et vulneri suo mersam reddidit ei hereditatem, pignus relinquens illi et memoriam sanguinis. Exinde iam exanimis prosternitur cum ceteris ad iugulandum in solito loco.
Pudens, Pudentis m. - Pudens
exhortor (1) - to exhort, encourage (ex [exceedingly] • hortor [1])
Ad summam: “in short”
praesumo, -sumere, -sumpsi, -sumptum - to anticipate, imagine beforehand) (prae [before] • sumo, sumere, sumpsi, sumptum)
praedico, -dicere, -dixi, -dictum - to say in advance, predict (prae [before] • dico, dicere, dixi, dictum)
prodeo, -ire, -ivi/ii, -itum - to go forth (pro [forth] • eo, ire, ivi/ii, itum)
morsus, -us m. - bite
leopardus, -i m. - leopard
consummo (1) - to complete (life), finish
spectaculum, -i n. - spectacle, game
obicio, -icere, -ieci, -iectum - to put begore, present (ob [in front of] • iacio, iacere, ieci, iactum)
perfundo, -fundere, -fusi, -fusum - to sprinkle, moisten (per [thoroughly] • fundo, fundere, fusi, fusum)
baptisma, -matis n. - baptism
testimonium, -i n. - witness (related to testis, -is m.)
reclamo (1) - to shout repeatedly
lotus, -us m. - bath
plane - clearly
lavo, lavare, lavi, lautum - to bathe
memento: future imperative of memini, verbs of remembering and forgetting take the genitive
conturbo - to disturb, confuse (con [completely] • turbo [1])
confirmo (1) - to confirm, strengthen
ansula, -ae f. - small ring
digitus, -i m. - finger
mergo, mersere, mersi, mersum - to dip, plunge
hereditas, -tatis f. - inheritance
pignus, -noris n. - pledge
exinde - after that, thereafter
exanimis, -e - lifeless (related to animus, -i m.)
prosterno, -sternere, -stravi, -stratum - to spread out
iugulo (1) - to cut the throat
§21b
The Martyrs Welcome Death
Et cum populus illos in medio postularet, ut gladio penetranti in eorum corpore oculos suos comites homicidii adiungerent, ultro surrexerunt et se quo volebat populus transtulerunt, ante iam osculati invicem, ut martyrium per sollemnia pacis consummarent. Ceteri quidem immobiles et cum silentio ferrum receperunt: multo magis Saturus, qui et prior ascenderat, prior reddidit spiritum; nam et Perpetuam sustinebat. Perpetua autem, ut aliquid doloris gustaret, ossibus conpunctis exululavit, et errantem dextram tirunculi gladiatoris ipsa in iugulum suum transtulit. Fortasse tanta femina aliter non potuisset occidi, quae ab immundo spiritu timebatur, nisi ipsa voluisset.
penetro (1) - to pierce
comites: best translated here as “accomplices”
homicidium, -ii n. - murder
adiungo, -iungere, -iunxi, -iuntum - to join (ad [toward] • iungo, iungere, iunxi, iunctum)
ultro - voluntarily
transfero, -ferre, -tuli, -latum - to move, transfer (trans [across] • fero, ferre, tuli, latum)
osculor (1) - to kiss
martyrium, -ii n. - martyrdom
solemne, -is n. - ritual
immobilis, -e - immobile
silentium, -ii n. - silence
multo: with magis, ablative of degree of difference “by much”
gusto (1) - to taste
exululo (1) - to cry out, howl
conpungo, -pungere, -punxi, -punctum - to puncture
tirunculus, -i m. - novice
gladiator, -oris m. - gladiator
iugulum, -i n. - throat
immundus, -a, -um - unclean, impure
§21c
Celebration of the Martyrs
O fortissimi ac beatissimi martyres! O vere vocati et electi in gloriam domini nostri Iesu Christi! Hanc gloriam qui magnificat et honorificat et adorat, utique et haec non minora veteribus exempla in aedificationem Ecclesiae legere debet, ut novae quoque virtutes unum et eundem semper Spiritum Sanctum usque adhuc operari testificentur, et omnipotentem Deum Patrem et Filium eius Iesum Christum dominum nostrum, cui est claritas et immensa potestas in saecula saeculorum. Amen.
Iesus, Iesu m. - Jesus (Iesus, Iesu, Iesu, Iesum, Iesu)
magnifico (1) - to exalt, to magnify
honorifico (1) - to honor
adoro (1) - to supplicate (ad [toward] • oro [1])
aedificatio, -tionis f. - an instruction, construction
Ecclesia, -ae f. - the Church
testificor (1) - to bear witness (related to testis, -is m./f.)
operor (1) - to work, attend (related to opus, operis n.)
omnipotens, -tentis (gen.) - all-powerful, omnipotent (related to omnis, omne and potens, potentis [gen.])
claritas, -tatis f. - renown, clarity (related to clārus, -a, -um)
in saecula saeculorum: “forever and ever” (lit. “into the generations of generations”)
Except where otherwise noted, material by Roman and Beyond: a Latin Curriculum is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International License.