A
Ilia, Mother of Romulus and Remus, Recounts a Dream to Her Sister
(adapted from Ennius, Annales 1.32-48)
Mulier vetus tremulis lumen membris afferens cubiculum intravit. Speciem Iliae videns rogavit quare illa metueret et molliter fleret. Ilia somnum meminit: “O Eurudica, quam pater noster amavit, vires vitaque corpus meum omne nunc deserunt. Nam homo pulcher visus est me rapere ducereque per felicem silvam et ripas et locos novos. Postea, cara soror, longe errare tardo cum gradu videbar et ubi tu esses quaerebam. Timor meum cor occupabat et via nulla pedem sustinebat. Tunc noster pater senex me servare videtur et monet ut tot misera feram, sed postea ex flumine mea fortuna oriatur. Haec locutus subito abivit pater; nec licet ei mecum longius manere, quamquam flens tendebam supra manus ad caeli templa et dulci voce eum vocabam. Vix aegro cum corde meo somnus me reliquit.”
Nota
In this passage by Ennius, as cited by Cicero, Ilia (a.k.a. Rhea Silvia) is awakened by her old attendant and recounts a terrifying dream. In this dream, “father Aeneas” tells her that she will experience hardships (which will turn out to be rape by Mars) that will be followed by good fortune (the birth of twin sons, Romulus and Remus).
tremulus, -a, -um - shaking, trembling
cubiculum, -i n. - bedroom
Eurudica, -ae f. - Eurydica, the attendant of Ilia
pater: Aeneas appears as her divine ancestor, whom she calls pater.
flumine: Aeneas is referring to the Tiber river, on which Ilia’s twins, Romulus and Remus, will be set afloat and later deposited in a pool by the bank. This is also the river that runs beside the city of ancient Rome. The river god, Tiber, later takes Ilia as his wife.
B
Martial and Juvenal on Women Gladiators
(adapted from Martial De Spectaculis VIb and Juvenal Satires VI.246-267)
Martial De Spectaculis VIb
Fama canebat superatum Nemeae in terrā immensā leonem et opus Herculeum nobile. Antiqua fides taceat: nam post tua munera, Caesar, hoc iam femineo Marte fatemur agi.
Juvenal Satires VI.246-267
Rogamus quis endromides Tyrias et femineam arenam nesciat, vel quis non miratus sit vulnera pali, quem illa pellat usque rudibus scutoque? Omnes implet numeros matrona dignissima vero Florali tubā, nisi quid in illo pectore plus agitat, et paratur pugnare in verā arenā. Aspice quomodo proelium intret, quales ictus ferat! Quale decus sit? Si vir bona coniugis vendeat, gladii balteusve galeave inveniantur. Quem pudorem praestare possit mulier galeata, quae fugit a sexu? Viribus studet. Haec tamen ipsa vir nollet fieri; nam parum nostra voluptas est!
Martial’s De Spectaculis were published at the opening of the Colosseum in Rome (80 CE). In this epigram, Martial compares Hercules’ slaying of the Nemean lion to a woman gladiator’s slaying of a lion. Juvenal’s Satires should not be taken literally, as they present an exaggerated and critical picture of Roman society. However, his description of women training to be gladiators is both informative and amusing.
Martial
Nemea, Nemeae f. - Nemea (a city in Greece, where Hercules slew the Nemean lion and founded the Nemean games, athletic contests like the ancient Olympic games.)
leo, leonis m. - lion
Herculeus, -a, -um - Herculean
femineus, -a, -um - feminine
Caesar, -aris m. - Caesar, a name used by all Roman emperors after Julius Caesar. Here it refers to either Titus or Domitian, a matter of scholarly debate.
Mars, Martis m. - Mars (god of war)
Juvenal
endromis, -idis f. - heavy woolen cloak (athletes used these after their exercises)
Tyrius, -a, -um - purple (from the dye that is made from shells in Tyre)
femineus, -a, -um - feminine
arena, -ae f. - place of combat, arena
palus, - m. - training stake
rudis, -is f. - wooden sword
scutum, -i n. - shield
numeros: in the sense of the number of training exercises
matrona, -ae f. - matron
Floralis, -e - of Flora (here, in reference to the games at the Floralia)
tuba, -ae f. - trumpet
quid: = aliquid (“after si, nisi, num and ne, all the ali’s drop away)
balteus, -i m. - sword belt
galea, -ae f. - helmet
galeo (1) - to cover with a helmet
sexus, -us m. - sex
nostra voluptas: here, Martial is referring to the pleasure allowed to men.
C
Rape of the Sabine Women
(adapted from Livy, Ab Urbe Condita 1.9-13)
Ubi muneris tempus venit, tum signo dato iuvenes circa cucurrerunt ut virgines raperent. Magna pars feminarum clamorem tollentium forte est delata. Quaedam formā praestantes a plebe domos nobilum ut praeda vehebantur quia praemium datum promittumve erat.
Parentes maesti virginum fugiunt, querentes ruptum a hospitibus audacibus foedus deumque vocantes ad cuius munera falsi advenerant. Nec feminis ereptis spes melior nec iniuria est minor. Sed ipse Romulus quasque sine morā conveniebat et docebat id a Sabinis patribus superbis factum esse quod illi imperaverant ne finitimis Romanis conubium esset. Deinde ille nobilis aliis Romanis locutus est, “Irae feminarum molles fiant. Mox animos dent eisdem Romanis, quibus fortuna corpora dedisset. Saepe ex iniuriā gratia post orta est.” Accedebant verba dulcia et preces virorum, quae maxime ad ingenium feminarum validae sunt.
Cum multum animi raptis molles facti essent, tamen raptarum parentes tum maxime lacrimis et vultibus maestis civitates agitabant. Nec domi iram continebant, sed colligebantur undique ad ducem suum et referebant quid suis filiis accidisset. Ita Sabinii in agrum Romanum impetum faciebant. Multas dies bellum saevum gerebatur. Tandem Sabinos pulsos fusosque Romani sequuntur atque acies in mediā convalle duorum montium commiserunt proelio; sed res Romana erat superior.
Tum Sabinae mulieres, quarum ex iniuria bellum ortum erat, comis sparsis scissāque veste, ausae sunt se inter tela inferre et inter acies turbatas venire. Feminae adeo veritae sunt ne nefas committeretur et poposcerunt ne patres virique sanguine familiarum suarum se spargerent: “Si liberi Romanorum erunt, fient nepotes Sabinorum. Utinam in nos vestra ira vertatur; nos belli causa, nos vulnerum atque caedis causa sumus. Si sine alteris vestrum viduae orbaeve vivamus, feliciter perire malimus." Movent preces multitudinem; inde duces accederunt ut foedus facerent. Nec pax modo sed etiam una civitas ex duabus facta est.
Titus Livius (64 or 59 BCE - 12 or 17 CE) was a Roman historian. Livy’s massive history, Ab Urbe Condita, covered the history of Rome from its earliest myths to his contemporary times under the Emperor Augustus. In this passage, Livy recounts how the Romans, considered outlaws and thugs by their neighbors and denied the right of intermarriage by the Sabines, invited the Sabines to Rome for a festival so that the Romans could finally obtain wives.
foedus, -eris n. - a treaty, alliance
Romulus, -i m. - Romulus, the founder of Rome
Sabinus, -a, -um - Sabine, a member of an ancient Italic tribe located in the mountains east of the Tiber river.
finitimus, -a, -um - neighboring, adjoining
conubium, -i n. - intermarriage, marriage
accedebant - accedo, accedere is used here with the subjects verba dulcia and preces in the less common meaning of “to be added” or “to increase.”
raptis - dative of possession (as seen in the phrase nomen mihi est…)
convallis, -is f. - valley surrounded on all sides by hills
scindo, scindere, scisi, scisum - to tear
vidua, -ae f. - widow
orbus, -a, -um - orphaned, deprived
Except where otherwise noted, material by Roman and Beyond: a Latin Curriculum is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International License.